تپه‌های سگزآباد و تمدن ۹ هزار ساله

صفحه نخست / عمومی

تپه‌های سگزآباد و تمدن ۹ هزار ساله

باستان‌شناسان در تپه‌های سگزآباد بوئین زهرا واقع در جنوب دشت قزوین به تمدن ۹ هزار ساله و شکوفایی زندگی در عصر آهن دست یافتند.

کد خبر: ۲۸۱۷۸

تاریخ انتشار : يکشنبه ۰۸ تير ۱۳۹۹-1399 April 08

گردشبان (gardeshban.ir) :

جنوب دشت قزوین و به‌خصوص محدوده سگزآباد از توابع شهرستان بوئین‌زهرا به عنوان محوطه‌های باستانی و پیش از تاریخ یکی از مهم‌ترین کانون‌های جمعیتی و تمدنی فلات مرکزی ایران در دوره عصر آهن بشمار می‌رود. این یافته‌ها حاصل نیم قرن مطالعه و بررسی تیم‌های باستان‌شناسی است.

در خصوص زمان دقیقی که به عصر آهن معروف و شناخته می شود بین باستان شناسان اختلاف است، برخی آغاز این دوره را ۱۷۰۰ سال قبل از میلاد می‌دانند و برخی نیز شکل‌گیری این دوره را مربوط به ۱۵۰۰ سال قبل از میلاد می‌دانند و عده‌ای نیز اعتقاد دارند این دوره از ۱۴۰۰ قبل از میلاد آغاز شده است.

این دوره در ایران تقریبا با پیدایش حکومت مادها و به طور قطعی با ایجاد حکومت هخامنشیان در ۵۵۰ سال قبل از میلاد به پایان رسید.

آن‌چه از مطالعات و یافته‌های باستان شناسان پیداست «عصر آهن» منشا تحولات اقتصادی و اجتماعی زیادی در زندگی بشر بوده و کشف و استفاده از آهن، همین گونه که از نام این عصر پیداست تاثیر زیادی روی زندگی افراد و تغییرات آن دوره داشته است.

یکی از تحولات فکری ایجاد شده در عصر آهن آنطور که باستان شناسان به آن اشاره دارند شکل‌گیری و ایجاد گورستان‌ها و دفن مرده در جایی به جز خانه بوده چرا که تا قبل از آن افراد مرده‌ها را در خانه‌ها دفن می‌کردند که گورستان یافت شده در جنوب دشت قزوین نیز یکی از این موارد بوده است.

آن‌طور که شواهد پیداست قدمت زندگی بشر در این محدوده به ۹ هزار سال می‌رسد که البته یافته‌های باستان شناسی مربوط به آن به دوره‌های بعدتر اختصاص دارد.

در حال حاضر ایجاد سایت موزه به منظور رونق گردشگری و ایجاد فضای تحقیقاتی و پژوهشی برای باستان شناسان در کنار تقویت اعتبارات مالی مرتبط با کاوش‌های باستان‌شناسی و تشدید مراقبت و حفاظت از محوطه‌های شناسایی شده و در حال کاوش از سوی میراث فرهنگی از مهم‌ترین نیازهای این محدوده پیش از تاریخ بشمار می‌رود.

محوطه‌های قبل تاریخ دشت قزوین، نخستین سایت آموزش و تربیت باستان شناسان ایرانی

مدیر موسسه باستان شناسی دانشگاه تهران و سرپرست گروه باستان شناسی در سگزآباد به سابقه فعالیت‌های باستان شناسی در این منطقه از دشت قزوین اشاره کرد و گفت: سابقه فعالیت‌های باستان شناسی در جنوب دشت قزوین به اواخر دهه ۴۰ بازمی‌گردد.

مصطفی ده‌پهلوان گفت: در سال ۱۳۴۹ و همزمان با تاسیس موسسه باستان شناسی دانشگاه تهران، دکتر عزت‌الله نگهبان به عنوان یکی از اساتید مطرح باستان شناسی دنیا فعالیت‌های باستان شناسی در دشت قزوین را به عنوان یکی از پروژه‌های آموزشی و پژوهشی دانشگاه آغاز کرد و برای این کار ۳۵۰ محوطه شناسایی و در نهایت سه محوطه شامل زاغه، قره تپه سگزآباد و گورستان انتخاب شد.

وی ادامه داد: در واقع این کاوش‌ها نخستین آموزش هدفمند باستان شناسان کشور بود و با هدف آموزش و تربیت باستان شناسان ایرانی در دشت قزوین انجام شد.

تخریب و تاراج بخشی از محوطه قبل تاریخ سگزآباد در جریان زلزله سال ۴۱ بویین زهرا

ده‌پهلوان با بیان این‌که این محوطه شامل ۵۰ هکتار است که ۱۲ هکتار آن پس از زلزله ۴۱ و کاوش های غیرمجاز دچار آسیب و تخریب شده است، گفت: هشت فصل کاوش باستان‌شناسی پیش از انقلاب اسلامی در این منطقه انجام شد که یافته ها و نتایج آن در کتب و نشریات به چاپ رسید و پس از انقلاب نیز این کاوش ها ادامه یافت به گونه ای که تاکنون بیش از ۴۰ فصل کاوش در محوطه‌های یاد شده انجام شده است.

وی ادامه داد: از سال ۹۳ سرپرستی کاوش‌های باستان شناسی این منطقه به بنده سپرده شده است و ما فعالیت خود را بر روی قره تپه سگزآباد متمرکز کردیم و با توجه به این پس از زلزله سال ۱۳۴۱ که فنات‌ها خشک شده و کشاورزی از رونق می‌افتد متاسفانه مردم به این تپه باستانی هجوم آورده و آن‌را تخریب کردند و کاوش‌های غیرمجاز و قاچاق بسیاری در آن انجام شده و یافته‌های این کاوش‌ها نیز به خارجی از جمله ژاپنی‌ها، بلژیکی‌ها و اسرائیلی‌ها فروخته می‌شود.

مدیر موسسه باستان شناسی دانشگاه تهران همچنین گفت: ما در ابتدا قصد داشتیم که بر روی لایه‌های متاخر این محوطه باستانی کار کنیم اما از آن‌جا که این لایه‌ها بر اثر فعالیت‌های کشاورزی و کاوش‌های غیرمجاز دچار آسیب و تخریب شده بودند بر روی حاشیه تپه متمرکز شدیم و قطعه سفال‌های موجود به ما یادآور می‌شد که این محوطه مربوط به یک دوره هخامنشی و مادها و عصر آهن سه است.

این باستان‌شناس اضافه کرد: ۱۲ عرصه از محوطه باستانی سگزآباد در نتیجه کاوش‌های غیرمجاز و زلزله سال ۴۱ نابود شده است.

ده‌پهلوان گفت: در ادامه کاوش‌ها و فعالیت برای تعیین عرصه و حریم به منظور ایجاد سایت موزه متوجه یک گورستان در حاشیه غربی و شرقی قره تپه به وسعت ۲۰ هکتار شدیم که چهار سال است برروی آن در حال کاوش هستیم.

گورستان دشت جنوبی قزوین، بزرگترین گورستان عصر آهن ۲ در ایران

مدیر موسسه باستان شناسی دانشگاه تهران همچنین گفت: یافته‌های ما از این گورستان شامل گورهای چهارچینه خشتی یا صندوقی مربوط به قبور اقشار سنی مختلف از نوزادان که در خمره های آشپزخانه ای دفن می شوند گرفته تا کودکان و میانسالان و کهن سالان می‌شود که همراه با آن‌ها ظروف و زیورآلات مربوط به عصر آهن ۲ تا ۳ ( ۱۰۵۰ تا ۸۲۰ قبل از میلاد) نیز دفن شده است.

سرپرست گروه باستان شناسی مستقر در سگزآباد گفت: علاوه بر ظروف سفالی، جنگ افزارها و برخی زیورآلات فلزی در همه قبور این گورستان باستانی شاهد تدفین جانوران و حیواناتی مانند اسب، شتر، بز و گوسفند و گراز هستیم.

وی با اشاره به نقش مهم برخی حیوانات مانند اسب و گوسفند در زندگی انسان‌های عصر آهن که در فلات ایران سکونت داشتند، اظهار کرد: تیم‌های جانور باستان شناسی بر روی لاشه و اسکلت این حیوانات فعالیت‌های تحقیقی و پژوهشی خود را انجام می‌دهند.

ارتباطات فرهنگی در عصر آهن بین مردمان دشت قزوین با بین‌النهرین

وی اظهار کرد: یافته های بدست آمده از این گورستان باستانی از جمله ۴۰ مهر استوانه‌ای که نظیر آن‌ها در تپه حسنلو آذربایجان غربی، نمرود عراق، جنوب ترکیه و لبنان نیز کشف شده، نشان گر ارتباطات فرهنگی انسان‌های آن دوره با حکومت آشور و اهالی بین‌النهرین در شمال عراق امروزی دارد.

ده‌پهلوان گفت: مواردی که از حیث انسان باستان شناسی مهم است فرضیات مربوط به سن و جنس و بیماری‌ها و عوامل ژنتیکی است که با کار روی اجساد یافت شده در گورها مورد بررسی قرار می گیرد.

وی ادامه داد: شواهد بدست آمده نشان می‌دهد تا دوره هخامنشی یکجا نشینی در این منطقه وجود داشته است.

گذار فرهنگی عصر آهن ۲ به ۳ در گورستان سگزآباد

مدیر موسسه باستان شناسی دانشگاه تهران ادامه داد: نکته حائز اهمیت در این گورستان برای ما این است که ظروف یافت شده در آهن عصر آهن ۲ و عصر آهن ۳ را دربر می گیرد و شاهد گذار فرهنگی از عصر آهن ۲ به ۳ در این گورستان هستیم.

ده پهلوان افزود: در عصرهای مختلف آهن شاهد تغییراتی در رنگ و شکل ظروف مانند نخودی رنگ شدن آن‌ها از خاکستری، ایجاد مهرها و تغییر پلان و فرم سکونتگاه‌ها هستیم که عده‌ای از باستان شناسان آن‌را ناشی از مهاجرت و ورود اقوام جدید و عده‌ای نیز آن‌را ناشی از تحولات و پیوندهای فکری و فرهنگی می‌دانند.

این باستان شناس با اشاره به این‌که در برخی گورها شاهد تغییر شکل و رنگ ظروف هستیم، در این ارتباط گفت: ۲ فرضیه در بین باستان شناسان وجود دارد که یکی معتقدند در یک دوره از عصر آهن شاهد موج‌های مهاجرتی بوده‌ایم که قبل از ۱۶۰۰ سال قبل از میلاد انجام شده و این مهاجرت‌ها با خود تغییرات فرهنگی و اقتصادی را به همراه آورده و تغییر شکل و رنگ ظروف در گورها نیز به خاطر همین بوده است اما عده‌ای نیز معتقدند با توجه به آزمایشات دی‌ان‌ای و بررسی‌های ژنتیکی اجساد یافت شده موج مهاجرتی وجود نداشته و تحول فکری و اجتماعی و فرهنگی موجب این تغییرات شده است.

وی با بیان این‌که عصر آهن به سه بازه زمانی شامل ۱۵۰۰ تا ۱۱۰۰ قبل از میلاد به عنوان عصر آهن یک، ۱۱۰۰ تا ۸۵۰ قبل از میلاد به عنوان عصر آهن ۲ و ۸۵۰ تا ۵۵۰ قبل میلاد به عنوان عصر آهن سه تقسیم می‌شود، افزود: بخشی از عصر آهن سه با حکومت مادها همزمان می‌شود و پس از سال ۵۵۰ قبل از میلاد نیز حکومت هخامنشی آغاز می‌شود.

تخریب برخی از لایه‌های محوطه پیش از تاریخ سگزآباد بر اثر حفاری‌های غیرمجاز

وی اظهار کرد: کاوش در گورستان بسیار سخت و طاقت‌فرسا بوده و به شکل میلیمتری انجام می‌شود و پروسه مختلفی از جمله نمونه خاکبرداری، مستندنگاری و عکاسی دارد و پژوهش‌ها در آن باید شکل مستمر انجام شود و ما در این مکان بر روی ژنتیک و دی‌ان‌ای افراد دفن شده و جانوران و حیوانات همراه آن‌ها و آنالیز ظروف و زیوآلات همراه با آن که نشانگر ارتباطات و باورها و آئین‌های آنها بوده است کار می‌کنیم.

سرپرست تیم باستان شناسی جنوب دشت قزوین با اشاره به تخریب بخش‌هایی از این محوطه پیش از تاریخ به دلیل حفاری‌های غیرمجاز پس از دهه ۴۰، اظهار کرد: متاسفانه به دلیل تخریب لایه‌های بالایی نمی‌توانیم علت و چرایی قطع زندگی در این محوطه‌ها را بدانیم که آیا بیماری‌ها یا زلزله دلیل آن بوده و یا جنگ و یا سیل باعث آن شده است.

ده پهلوان با بیان این‌که اشیا موجود در گورها به ما سطح فناوری مورد استفاده در آن دوران و پیچیدگی‌های آنرا گوشزد می‌کند، افزود: در برخی گورها زیورآلات از جنس شبه فلز آنتیموان که درخشنده است را شاهد هستیم که نشان از کیفیت بالای فلزکاری در آن دوره دارد.

وی با بیان این‌که امسال فصل پنجم کاوش‌ها در گورستان را دنبال می‌کنیم، افزود: ما در سال‌های اخیر روی ۲۰۰ متر مربع از ۲۰ هکتار عرصه گورستان باستانی فعالیت کاوشی خود را انجام داده ایم و باید اذعان کرد این محوطه بزرگترین گورستان عصر آهن ۲ در ایران است که امیدواریم هر چه زودتر شاهد تبدیل آن به سایت موزه باستان شناسی دشت قزوین باشیم که علاوه بر ایجاد جاذبه‌ای گردشگری، اطلاعات پژوهشی بسیار خوبی را نیز به باستان شناسان ارایه خواهد کرد.

وی اظهار کرد: بدون شک اگر شاهد ایجاد یک پایگاه آموزشی و پژوهشی و ساخت سایت موزه در این مکان باشیم، اقتصاد جامعه محلی نیز بهبود پیدا کرده و افراد محلی به ما برای حفاظت از این محوطه‌های باستانی که معرف تمدن ما هستند کمک خواهند کرد.

ده‌پهلوان با تاکید بر لزوم تشدید حفاظت و مراقبت از محوطه های باستانی از سوی یگان‌های انتظامی میراث فرهنگی و گسترش گشت‌های انتظامی در آن‌ها و نقش مردم در حفاظت از این محوطه‌ها، در پایان گفت: بسیاری از افراد با هدف یافتن گنج و طلا به محوطه‌های باستانی هجوم می‌آورند و آن‌ها را تخریب می کنند اما در این‌جا خبری از گنج و طلا نیست و اینکار فقط تخریب تمدن و هویت ماست.

نمایش آثار یافت شده در تپه‌های باستانی دشت قزوین در موزه ملی

آثار یافت شده از باستان شناسان در کاوش‌های انجام شده در محدوده‌های قبل تاریخ سگزآباد از ارزش بالایی برخوردار هستند به طوری که اکنون برخی از آن‌ها در موزه ملی به نمایش گذاشته شده‌اند.

جبرائیل نوکنده، رئیس موزه ملی در همین ارتباط اظهار کرد: بخشی از آثار یافت شده در تپه‌های باستانی دشت قزوین از جمله زاغه، گورستان و تپه در سگزآباد در موزه ملی ایران به نمایش گذاشته شده است.

این مسئول افزود: بخشی از این آثار همچنین در دیگر موزه‌های مهم کشور به نمایش گذاشته شده است.

وی یادآور شد: اسکلت یافته شده از گورستان پیش از تاریخ جنوب دشت قزوین که یک بانوی سه هزار ساله است هم اکنون در موزه شهر قزوین به نمایش گذاشته شده و امیدواریم انرا در موزه های مختلف به نمایش گذاشته و با ایجاد سایت موزه در سگزآباد آنرا به مکانی که کشف شده انتقال داده و نمایش دهیم.

رئیس موزه ملی ایران با بیان این‌که این آثار نشانگر هویت و تمدن ما هستند و گنجینه بسیار ارزشمندی به شمار می‌روند، افزود: مردم با حضور در موزه ‌ها و دیدن این آثار و یافته‌ها با نیاکان و نحوه زندگی و ارتباطات آن‌ها آشنا می‌شوند.

وی با بیان این‌که هر ساله نمایشگاه آخرین کشفیات باستان شناسی ایران در موزه ملی برگزار می‌شود،اظهار کرد: در این نمایشگاه آخرین دستاوردهای باستان شناسان کشور به نمایش گذاشته می‌شود که در دوره‌های مختلف آثار حاصل از کاوش‌های باستان شناسی دشت قزوین نیز وجود دارد.

رئیس موزه ملی ایران یادآور شد: از جمله کشفیات آخرین نمایشگاه دستاوردهای باستان شناسی ایران می‌تواند به آثار کشف شده در گورستان عصر آهن ۲ سگزآباد اشاره کرد که توسط تیم دکتر مصطفی ده پهلوان کشف شده‌اند.

ساخت سایت موزه در محوطه پیش از تاریخ سگزآباد در دست پیگیری

ساخت سایت موزه در محوطه پیش از تاریخ سگزآباد یکی از برنامه‌های اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به شمار می‌رود که البته نیازمند اختصاص اعتبارات لازم است.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی قزوین در همین ارتباط گفت: ایجاد سایت موزه در محوطه باستانی سگزآباد واقع در شهرستان بویین زهرا جز برنامه‌های اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی قزوین به شمار می‌رود.

علیرضا خزائلی با بیان این‌که کار جمع آوری و تدوین نتایج پنج دهه فعالیت باستان‌شناسی به همراه تعیین عرصه و حریم محوطه همراه با طراحی سایت موزه با همکاری موسسه باستان‌شناسی دانشگاه تهران انجام شده است،افزود: اجرا این طرح در سالیان گذشته به دلیل مشکلات اعتباری محقق نشده بود اما تلاش می کنیم تا این طرح را به سرانجام برسانیم.

ایرنا نوشت، این مسئول با بیان این‌که کاوش‌های باستان شناسی در این محدوده باستانی که از دهه ۴۰ به این سو در حال انجام است نشانگر وجود تمدن ۷ تا ۸ هزار ساله در منطقه است، افزود: ایجاد سایت موزه به منظور نمایش کشفیات و یافته‌ها، این منطقه را به قطب تحقیقات باستان شناسی کشور تبدیل می‌کند ضمن آن‌که ظرفیت گردشگری خوبی را نیز به منطقه خواهد بخشید.

بازدید از صفحه اول ارسال به دوستان نسخه چاپی خبرنامه

لینک کپی شد

پسندها: 0

گزارش خطا

پنجره